Jeffrey Schwartz, neuropsychiater aan UCLA, stelt: ‘U bent meer dan uw brein.’
Bij obsessieve-compulsieve stoornissen (OCS) draaien de hersencircuits in kringetjes: de prefrontale cortex, een echte ‘versnellingspook’, blijft verbonden met de structuur van onze gewoonten, die zich in het ‘gewoontecentrum’ bevindt. Automatisch gedrag, noodzakelijk voor ons functioneren, kan echter obsessief worden. De orbitofrontale cortex — de zetel van de besluitvorming — kan op zijn beurt blokkeren, als een vastgelopen mechanisme.
Een van de oplossingen bestaat uit therapeutische training om emoties en gedachten anders te interpreteren: deze obsessieve signalen herbenoemen en herkaderen, en vervolgens tegen jezelf zeggen: ‘Dit is niet nodig; het is een foutieve boodschap van mijn hersenen, ik kan die veranderen.’ Bij OCS volstaat gedragstherapie alleen niet: echte training is onmisbaar om opnieuw te leren je emoties, gedachten en gedrag te heroverwegen. Deze training ontleent veel aan methoden voor het trainen van dieren, maar we zijn meer dan alleen een brein: een dier kan niet verklaren: ‘Dit ben ik niet, ik ben niet deze gevoelens of deze gedachten.’ Juist op dat moment vinden we het aangrijpingspunt: we begrijpen het mechanisme en kunnen ervoor kiezen niet te reageren op de volgende gevoelens of gedachten.
De Wijze Pleitbezorger: je ware Zelf ontdekken
Een persoon kan niet worden gereduceerd tot alleen de mechanismen van zijn hersenen.
Het innerlijke zelf manifesteert zich als een welwillende vertellende stem die je door beproevingen leidt en je aandacht op het positieve richt.
De Wijze Pleitbezorger is de vrucht van het antwoord van Jeffrey Schwartz na veertig jaar onderzoek naar mindfulness. Hij treedt op als een onpartijdige toeschouwer: veel meer dan een eenvoudig geweten is hij een liefdevolle innerlijke gids, een intiem verhaal en het perspectief van een waarnemer.
Om je talloze moeilijkheden te overwinnen, moet de Wijze Pleitbezorger een relatie aangaan met je ware Zelf en ermee communiceren.
Disidentificatie en onthechting
Ik ben niet mijn lichaam, mijn emoties, mijn gedachten of mijn angsten. In de neurowetenschappen beoefent men vaak ‘zelfobservatie’ op een afstandelijke manier: door emotionele toestanden afzonderlijk te bekijken van de reacties die eruit voortkomen, lukt het de controle over de situatie terug te krijgen.
Het doel is niet een automaat te worden, maar je te bevrijden van bepaalde emoties, gedachten, lichamelijke gewaarwordingen of afhankelijkheden, zodat je er niet langer de slaaf van bent. Het gaat erom te breken met automatische en obsessieve reacties.
De AS-persoon neemt een intrinsiek onthechte en gedesidentificeerde houding aan: niets ligt vast, alles hangt af van wie we zijn en van de context waarin we ons bevinden. De AS-persoon steunt niet op een vaststaande identiteit en stelt impulsieve reacties meestal uit tot later.
Afstand nemen versterkt onze zelfbeheersing: we zijn niet langer overgeleverd aan onze impulsen en emoties en kunnen leren onze psyche te hanteren in plaats van er het slachtoffer van te blijven.
Daniel Siegel van de Universiteit van Californië in Los Angeles (UCLA) introduceerde het begrip ‘mindsight’ (letterlijk ‘zicht van de geest’), oftewel het vermogen om je eigen emoties en mentale processen helder waar te nemen. Hij bouwt het op rond drie principes: openheid, observatie en objectiviteit.
● Openheid: je innerlijke wereld ontvangen zoals die is, zonder haar te vervormen.
● Observatie: vanuit een onthecht perspectief onze vluchtige emotionele en mentale reacties vaststellen, zonder ons ermee te identificeren of toe te geven aan automatismen.
● Objectiviteit: beseffen dat onze gedachten en emoties ons niet definiëren.
Bij de autistische persoon (AS) functioneren bepaalde hersengebieden die betrokken zijn bij tijdbeheer, identiteitsvorming, ruimtelijke oriëntatie en communicatie anders dan bij een allistisch persoon. Anders dan het ‘integratiecentrum’ van allistische personen ontwikkelt de AS-persoon alternatieve manieren van verwerking.
Volgens Siegel wortelt ‘mindsight’ in de prefrontale cortex, op afstand van het limbische brein: het maakt rustige observatie mogelijk, vrij van impulsen en angst. Bij de AS-persoon kan deze vorm van ‘zicht van de geest’ op een trance lijken; ze manifesteert zich vaak in buitenzintuiglijke vaardigheden en grote intellectuele fijnzinnigheid.
Sommige onderzoekers, zoals Jeffrey Schwartz van UCLA, beschouwen innerlijke onthechting als een krachtig middel tot genezing: onze emotionele toestanden benoemen vermindert hun greep. Schwartz stelt een protocol in vier stappen voor:
1. Herbenoemen: elke emotionele of mentale toestand duidelijk identificeren en benoemen.
2. Herkaderen: afstand nemen door te bevestigen: ‘Dit ben ik niet, het zijn mijn hersenen die deze paniek veroorzaken.’
3. Heroriënteren: je aandacht bewust op een andere activiteit richten: sport, schrijven, muziek…
4. Herwaarderen: in gesprek gaan met je ‘innerlijke coach’ en een wijzer en ruimer perspectief op de situatie aannemen.
Deze methoden, beproefd in het dagelijks leven, maken onlosmakelijk deel uit van onze ervaring: door hun neurologische bijzonderheden moeten mensen met AS ze vaak toepassen om beter te functioneren en te overleven in een wereld die is afgestemd op allistische mensen.
Siegel en Schwartz zijn het eens over het belang van disidentificatie: je gedachten en emoties observeren zonder ermee samen te vallen, als eerste stap naar psychosynthese — dat wil zeggen de harmonieuze integratie van al onze aspecten. Als we ons identificeren met ziekte, pijn of leeftijd, beperken we onze mogelijkheden; door afstand te nemen ontdekken we dat we veel meer zijn dan de voorbijgaande toestanden van ons lichaam of onze geest, en dat welzijn, groei, werk en relaties nieuwe perspectieven krijgen.
Voor iemand met AS vraagt leren loslaten een bijzondere inspanning: een uitzonderlijk geheugen, vastgezette ideeën en specifieke waarnemingen maken de oefening langer en moeizamer. Diepgaand werk is nodig om onjuiste overtuigingen af te bouwen en innerlijke obstakels weg te nemen. Bij overweldigende angst bijvoorbeeld sluit identificatie met de angst ons op in een nauwe emotionele wereld: erkennen dat die angst niet bij ons hoort, dat ons Zelf onveranderlijk blijft, maakt het mogelijk de innerlijke ruimte terug te winnen die we nodig hebben om anders te leven dan als een lijdend lichaam.